Staw
CHEŁM gm.
- zespół dworski -Pasieka, nr rej.: A/115/21 z 10.10.1982:
- dworek, 2 poł. XIX
- ogród, XVIII-XX
Pierwsza źródłowa informacja o Stawie pochodzi z 1430 r. Osada znalazła się posiadaniu rodu był Niemir ze Stawu, wymieniany w 1475 r. jako podczaszy chełmski. Obok Stawskich (w 1564 r. wymieniani są Stanisław, Andrzej i Jan Stawscy) właścicielami miejscowości (lub jej części) byli również wspomniani Chylińscy. Z XVII w pochodzą pierwsze opisy 2 dworów. W XVIII w. Staw przeszedł w posiadanie rodziny Świrskich. Pod koniec XIX w. majątek przejął ród Kozerskich. W 1909 r. dobra zostały sprzedane hrabiemu Antoniemu Roztworowskiemu. Kozerscy wykupili (od 1896 r. obiekt wraz z ogrodem dzierżawił Lejba Frajnd) dawną osadę pasiecznika (Staw-Pasieka) i od tego momentu istniejący tutaj niewielki drewniany dworek, otoczony ogrodem i parkiem, stał się siedzibą rodziny. To tutaj państwo Kozerscy przyjmowali Władysława Reymonta, który odbył podróż po ziemi chełmskiej. Owocem tej wyprawy był zbiór reportaży „Z ziemi chełmskiej”, ukazujący dramatyczne losy unitów po likwidacji unii przez władze rosyjskie w 1875 r. Dworek był zresztą prawdziwą skarbnicą licznych dokumentów i pamiątek. Miała się nawet w nim znajdować chorągiew ziemi chełmskiej z czasów bitwy pod Grunwaldem. Brezowie przejęli także po śmierci Tadeusza Kozerskiego majątek Staw-Pasieka (jego żona Janina zmarła w wieku 59 lat w 1930 r. i została pochowana na cmentarzu w Czułczycach, gdzie osiem lat później spoczął jej mąż). Posiadłością początkowo zarządzała Halina Brezowa (do śmierci w 1939 r.), a następnie wychowywana przez sędziostwo Kozerskich Irena Breza, urodzona w 1912 r. Po śmierci Gustawa Brezy w 1941 r. majątek pozostał jej własnością do tragicznej śmierci w 1986 r. (Irena Breza została zamordowana). Ostatnia właścicielka Stawu-Pasieki należał do osób dosyć mocno związanych z Chełmem.. W tym czasie nie istniał już folwark Staw, który w 1933 r. został przejęty przez państwo. Po II wojnie światowej zdewastowany majątek przejęło Państwowe Gospodarstwo Rolne. Zachował się natomiast dwór (obiekt ulega jednak stopniowej dewastacji) i park w Stawie-Pasiece, pozostając obecnie nadal w posiadaniu prywatnym. Pierwotnie park charakteryzował się swobodnym układem kompozycyjnym. Otoczony był ogrodzeniem i posiadał wjazd (z bramą) od strony zachodniej. Przed usytuowanym w centrum (na niewielkiej wyniosłości) dworem był owalny gazon. Obecnie park posiada mało czytelny układ przestrzenno-kompozycyjny. Zachowała się m. in. aleja grabowa o długości 50 m (od strony południowej), częściowo aleja kasztanowcowa oraz prospekt widokowy przed dworem (od strony zachodniej), otoczony drzewami. Przy dawnym sadzie (od strony wschodniej znajduje się krzyż drewniany z datą 1846 i literami A.C. W parku zachowało się ok. 300 drzew 9 gatunków, przede wszystkim: grab pospolity (ok. 200 sztuk), olsza czarna (25 sztuk), jesion wyniosły (38 sztuk), kasztanowiec biały (45 sztuk), klon zwyczajny (11 sztuk), wierzba krucha (7 sztuk), lipa drobnolistna (15 sztuk) i robinia akacjowa (26 sztuk). Do szczególnie cennych drzew należą: klon pospolity (obwód 140 cm), kasztanowiec biały (210 cm), jesion wyniosły (100 i 130 cm), topola biała (350 cm), topola czarna (200 cm), robinia akacjowa (170 cm), wierzba biała (od 250 do 430 cm), lipa drobnolistna (od 220 cm do 640 cm, w tym dwie objęte ochroną pomnikowa w 1987 r.). www.gmina.chelm.pl
zdjęcia listopad 2009r.
