Polskie dwory

Neple (52o07’N, 23o31’E), wieś w pobliżu ujścia Krzny do Bugu na granicy Równiny Łukowskiej, Polesia Brzeskiego i Podlaskiego Przełomu Bugu. W XVIII wieku Neple należały do rodu Niemcewiczów herbu Rawicz. Tu kilkakrotnie przebywał znany poeta polskiego Oświecenia Julian Ursyn Niemcewicz, urodzony w majątku Skoki (dzisiaj przedmieście Brześcia na Białorusi) położonym po drugiej stronie Bugu. W 1817 Neple w posagu swemu drugiemu mężowi, hrabiemu Kalikstowi Mierzejewskiemu, wniosła Julia z Orzeszków. Była ona najprawdopodobniej kochanką cara Aleksandra I. Car przebywał kilkakrotnie w Neplach w latach 1818 – 1825. W 1825 roku został nawet ojcem chrzestnym syna Mierzejewskich Juliana Augusta, urodzonego w 1817 roku. Plotka głosiła, że był on synem cara. Podczas tych wizyt Aleksander mieszkał w osobnym pawilonie zwanym „Biwakiem”. W 1828 roku jedyny syn Mierzejewskich podczas przejażdżki spadł z konia i złamał nogę. W wyniku gangreny wkrótce zmarł. Ojciec wybudował w parku neogotycką kaplicę, gdzie spoczęło ciało jego ukochanego syna. Kalikst Mierzejewski był człowiekiem bardzo bogatym Wybudował on w pierwszej połowie XIX wieku w Neplach klasycystyczny pałac według projektu Franciszka Jaszczołda, który był właścicielem majątku w pobliskich Kobylanach. Mierzejewski przekomponował stary park zamieniając Neple w prawdziwą rezydencję. Założył tu wielką cieplarnię, słynną w całym kraju. Rosło w niej ponad 4 tysiące roślin, przeważnie kamelii, które Kalikst Mierzejewski z lubością uprawiał. Kupił je na wyprzedaży po zmarłym królu saskim i końmi przewiózł z Drezna do Nepli. Obok cieplarni założył też specjalną ananasarnię i zwierzyniec, w którym żyły bażanty, daniele oraz żubry sprowadzone tu z Puszczy Białowieskiej. Pod koniec XIX wieku majątek nabył inżynier Stanisław Kierbedź, znany budowniczy mostów. Pałac spłonął doszczętnie w 1854 roku. Pożar był tak gwałtowny, że niczego nie udało się uratować. Jedynie Julia wyniosła z pożaru pakiet listów miłosnych od cara Aleksandra. Pałac wkrótce został przez Jaszczołda odbudowany. Ponownie pałac spłonął w czasie pierwszej wojny światowej. Ostatnia właścicielka mieszkała w budynku dawnej kuchni dworskiej z lat siedemdziesiątych XIX wieku. Z dawnego majątku do dziś zachował się właśnie tenże budynek dawnej kuchni oraz pawilon „Biwaku”, na frontonie którego do pierwszej wojny światowej była tablica z francuskim napisem upamiętniająca pobyty cara Aleksandra. W parku stoi wspomniana neogotycka kaplica grobowa oraz budynek zwany lamusem lub skarbczykiem. W parku zachował się murowany pawilon ogrodowy, tzw. Altana Chińska z pierwszej połowy XIX wieku. We wsi znajduje się kościół parafialny pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego. Zbudowany został jako cerkiew unicka w 1786 roku z fundacji rodziny Niemcewiczów. W 1874 roku władze carskie zamieniły go na cerkiew prawosławną. Katolikom przekazano kościół w 1919 roku. W pobliżu wsi na fragmencie wysoczyzny pomiędzy dolinami Krzny i Bugu zbudowano w roku 1999 drewnianą wieżę widokową. Rozebrano ją w 2008r. Nieopodal stoi tzw. „kamienna baba”. Pochodzenie głazu jest do dziś niejasne. Niektórzy twierdzą, że został on tu ustawiony jeszcze w czasach przedchrześcijańskich, inni w figurze tej widzą krzyż pokutny. Legenda głosi, że jest to zaklęta przez matkę w kamień panna młoda. Kamień powoli pochyla się ku ziemi i kiedy dotknie jej czołem, panna młoda ożyje. Najstarszym zachowanym zabytkiem dawnego zespołu dworskiego jest lamus tzw. Skarbczyk. Został on wzniesiony ok. 1786 r. przez Franciszka Ursyna Niemcewicza i przebudowany w 1913 r. w stylu neogotyckim przez Lubomira Dymszę. - Biwak - pawilon mieszkalny z potężną fasadą i niewielkim balkonem, wzniesiony ok. 1820 r. na skraju parku, nad doliną Krzny, specjalnie dla cara Aleksandra I. Z podworskich obiektów zachował się jeszcze budynek mieszkalny tzw. Biały Dworek z wysokim partykiem kolumnowym, wzniesiony na początku XX w., oraz klasycystyczny pawilon z I połowy XIX w., w którym mieściła się biblioteka. Naprzeciwko Biwaku, znajduje się budynek dawnej dworskiej kuchni z lat 70-tych XIX w. (po 1915 r. mieszkała w nim Zofia Dymszowa).
Zdjęcia marzec.2009 r.