Polskie dwory

Dorohusk- pałac
Dorohusk (51o10’N, 23o48’E), wieś siedziba gminy nad =>Bugiem w =>Obniżeniu Dubienki, drogowe i kolejowe przejście graniczne pomiędzy Polską i Ukrainą. Znajdowane w okolicy Dorohuska ślady osadnictwa świadczą o tym, że już w neolicie pojawił się tu człowiek. We wczesnym średniowieczu przy przeprawie przez Bug na szlaku z Mazowsza na Ruś powstała otwarta osada. Jest bardzo prawdopodobnym, że obok istniał również gród obronny strzegący tej przeprawy. Był on jednym z Grodów Czerwieńskich, które na krótko do Polski przyłączył Bolesław Chrobry w 1018 roku. Dla Rusi tereny te odzyskał książę Jarosław Mądry w 1031 roku. Po rozpadzie Księstwa Włodzimierskiego ziemie te weszły w skład Księstwa Halicko-Włodzimierskiego.
W tamtych czasach miejscowość nosiła nazwę Drohiczyn. Nazwa Drohiczyn Chełmski używana była jeszcze w XIX wieku. Miejscowe przekazy wiążą Dorohusk z postacią księcia halicko-włodzimierskiego Daniela Romanowicza. Wraz ze swym dworem przeniósł się on w 1240 roku z Halicza nad Dniestrem do grodu Czerwień, uchodząc przed tatarskim zagrożeniem. Kiedy i ten gród został zniszczony przez Tatarów przeniósł się do Chełma. Wkrótce jednak również Chełm i okolice zostały spustoszone przez Tatarów. Stolicę przeniesiono więc na pewien czas do Drohiczyna (Dorohuska) nad Bugiem.
Historycy i krajoznawcy pisząc o tych wydarzeniach mają najczęściej na myśli dzisiejszy Drohiczyn położony nad Bugiem na Podlasiu. Większość jednak nie zdaje sobie sprawy z tego, że w tamtych czasach nistniał również inny gród nad Bugiem o tej samej nazwie. Dzisiejszy Drohiczyn położony na terenach pogranicznych stale zagrożonych najazdami Jaćwingów nie był najlepszym miejscem na lokowanie nowej stolicy. Jest więc bardzo prawdopodobnym, że Daniel wraz ze dworem znalazł schronienie w znacznie bliżej położonym grodzie Drohiczyn w pobliżu dzisiejszego Dorohuska. Z tego okresu pochodzi pierwsza wzmianka o Dorohusku (Drohiczynie). Książę Daniel Romanowicz w 1246 roku przyjmował tu obcych posłów. W 1253 roku przybył do siedziby Daniela Romanowicza legat papieski Opizon. Dokonał on koronacji Daniela na pierwszego i jedynego w historii króla Rusi.
Ziemie te odzyskał dopiero Kazimierz Wielki, przyłączając do Polski księstwo chełmsko-bełskie. Za panowania Ludwika Węgierskiego na krótko opanowali je Litwini. Po jego odzyskaniu król obsadzał tamtejsze ziemie starostami węgierskimi. Obszar dawnych Grodów Czerwieńskich praktycznie został oderwany od Polski i podporządkowany administracji węgierskiej. W 1387 roku za panowania Jadwigi rycerstwo polskie usunęło stąd węgrów i na stałe przywróciło te tereny Polsce. Od tego czasu zaczęto używać nazwy ziemia chełmska.
W XV wieku Dorohusko (takiej nazwy również używano) wraz z pobliską Wólką Okopską i Świerżami otrzymał od królów Wołczek Rokutowicz herbu Działosza. Po nim właścicielami Dorohuska zostałi Spinkowie, a po nim Orzechowscy herbu Rogala. Orzechowscy zbudowali dwór obronny. Urodził się w nim w 1550 roku znany arianin Paweł Orzechowski. W 1680 roku Dorohusko przeszło w ręce rodziny Gołuchowskich, a w XVIII wieku stało się własnością Suchodolskich herbu Janina. Michał Maurycy Suchodolski założył w pobliżu wsi Dorohusko osadę miejską, której król August III Sas w 1750 roku nadał prawa miejskie. W 1752 roku Suchodolscy fundują nowy kościół drewniany z murowanym prezbiterium. W tym samym czasie na wysokim brzegu Bugu, na miejscu dawnego dworu obronnego Orzechowskich, wznieśli oni okazały pałac otoczony parkiem. Miejscowa tradycja głosi, że w miejscu tym był zbór ariański, do którego dobudowano pałac. Ośmioboczny salon z kamienia jest właśnie tym zborem.W 1782 roku z inicjatywy Komisji Edukacji Narodowej (KEN) w Dorohusku założono szkołę elementarną, zwaną farną. W czasie wojny w obronie Konstytucji 3 Maja w 1792 roku dowodzący oddziałami polskimi rozlokowanymi w rejonie Dorohuska major Krasicki ustawił tu baterię artylerii. Wynikiem pojedynku artyleryjskiego było spalenie osady i zabudowań dworskich.
W czasie powstania listopadowego w 1831 roku przez Bug pod Dorohuskiem przeprawił się oddział jazdy polskiej pod dowództwem pułkownika Karola Różyckiego, po czym zaatakował obóz wojsk rosyjskich pod Uchaniami. W działaniach tych brał udział porucznik Michał Czajkowski – słynny w późniejszych czasach Sadyk Pasza. Podczas powstania styczniowego przez Dorohusk przechodził oddział Mikołaja Nieczaja zdążający w kierunku Rudy. Okres po upadku powstania styczniowego był czasem intensywnych przemian politycznych, społecznych i gospodarczych na terenia Królestwa Polskiego. Carskie represje dotknęły przede wszystkim kościół unicki. Ludność wyznania grecko-katolickiego siłą nawracano na prawosławie, cerkwie unickie zamieniano na prawosławne. Dorohusk, podobnie jak wiele podobnych miasteczek utracił prawa miejskie. Uwłaszczenie chłopów spowodowało trudności w gospodarstwach dworskich. W latach 1868 – 1869 hrabia Teodor Suchodolski przekazał część swoich gruntów na zasadzie czynszu wieczystego kolonistom niemieckim. W latach późniejszych zostały one wykupione przez Niemców na własność. Niemcy wykazywali pewną wrogość w stosunku do miejscowej ludności. Nie asymilowali się z nią, zakładali własne szkoły i mieli własną gminę luterańską. Szybszy rozwój Dorohuska, pewien rozkwit handlu i rzemiosła spowodowało otwarcie linii kolejowej z Warszawy przez Lublin do Kowla. W 1890 roku Suchodolscy sprzedali majątek Edwardowi Chrzanowskiemu.
Kolejne niepokoje społeczne nawiedziły okolice Dorohuska w latach 1905 – 1907. Częste były strajki rolne i przemarsze robotników folwarcznych. Bojówka Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) złożona głównie z robotników huty szkła w Rudzie Opalin zorganizowała w lutym 1907 roku napad na stację w Dorohusku. Akcja zakończyła się niepowodzeniem. Wkrótce aresztowano grupę robotników i osadzono ich w więzieniu na Zamku w Lublinie. Lubelska PPS zorganizowała ucieczkę dużej grupy więźniów, wśród których byli również uczestnicy akcji w Dorohusku. Rządano również wprowadzenia języka polskiego do szkół i urzędów. Władze carskie ogłosiły stan wyjątkowy. Jesienią 1905 roku wojsko obsadziło most w Dorohusku. Obawiano się akcji sabotażowych. W końcu rząd carski zmuszony został do pewnych ustępstw. Zezwolono na używanie języka polskiego w szkołach. Car wydału ukaz tolerancyjny, umożliwiający masowe przechodzenie na katolicyzm dawnych unitów. To rozluźnienie nie trwało jednak zbyt długo i jeszcze przed wybuchem wojny światowej rząd carskie zaczął stopniowo ulgi.
Po wybuchu wojny front przesunął się w kierunku wschodnim i w 1915 roku Dorohusk znalazł się pod okupacją austriacką. Wyzwolenie w 1918 roku poprzedziło rozbrajanie Niemców i Austriaków przez jednostki Polskiej Organizacji Wojskowej (POW). W czasie wojny polsko-bolszewickiej został zniszczony pałac. Chrzanowski sprzedał majątek, który został wkrótce rozparcelowany. Pozostałą część kupili książęta Druccy-Lubeccy. Pałac odbudowano i odrestaurowano dopiero w latach dziewięćdziesiątych XX wieku.
Druga wojna światowa rozpoczęła się w Dorohusku od zbombardowania na początku września 1939 roku przez lotnictwo niemieckie stacji kolejowej i mostów na Bugu. Od 25 września do 8 października 1939 roku Dorohusk został zajęty przez Armię Czerwoną, która dopuściła się tu licznych grabieży i aresztowań. Po wycofaniu się za Bug Rosjan na ich miejsce weszli Niemcy. Założyli oni obóz pracy dla Żydów, których wykorzystywano przy pracach melioracyjnych. W 1941 roku obóz został zlikwidowany, a Żydów wywieziono do obozu zagłady w Sobiborze (pow. włodawski). W 1940 roku wysiedlono osadników niemieckich, a na ich miejsce osadzono Polaków z Wielkopolski. Działały tu konspiracyjne placówki Armii Krajowej (AK) i Batalionów Chłopskich (BCh). Prowadziły one obserwacje ruchu hitlerowskich transportów kierowanych za Bug, współpracowały z 27. Wołyńską Dywizją AK oraz pomagały ludności uciekającej z Wołynia przed prześladowaniami ze strony nacjonalistów ukraińskich. Wyzwolenie spod okupacji niemieckiej przyniosło 20 lipca 1944 roku sforsowanie Bugu przez oddziały armii radzieckiej wraz ze wspomagającymi ją jednostkami I Armii Wojska Polskiego. Stąd poszło uderzenie w kierunku Chełma i Lublina.
Po zniszczeniach w czasie działań wojennych w 1920 roku pałacowe oficyny rozebrano w 1926 roku. Po drugiej wojni eświatowej pałac użytkowany był jako szkoła. Budowlę odnowiono w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku i przekazno w użytkowanie placówkom kultury.
Obecny kościół parafialny pod wezwaniem św. Jana Nepomucena zbudowany został w 1907 roku przez Suchodolskich na miejscu dawnej kaplicy pałacowej. Jest to budowla neogotycka, trójnawowa. We frontonie znajduje się wysoka wieża z dzwonem, a przy prezbiterium – zakrystia. Główny ołtarz zbudowano na początku XX wieku z dębowego drewna. Znajduje się w nim figura Matki Bożej z Dzieciątkiem, a na zasuwie obraz św. Jana Nepomucena. W prawym ołtarzu bocznym umieszczono obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem z drugiej połowy XVI wieku, a w lewym – św. Mikołaja. Kościół po zniszczeniach wojennych odrestaurowano w 1966 roku. Ze starego kościoła pochodzi rzeźba św. Jana Nepomucena z XVIII wieku stojąca we wsi.
Po dawnej cerkwi grecko-katolickiej, a następnie prawosławnej pozostała dziś tylko grupa drzew nieopodal stacji kolejowej. Według miejscowej legendy dorohuska cerkiew popłynęła Bugiem. Było to w czasach panowania Władysława Jagiełły. Król polował w rozległych lasach po drugiej stronie Bugu. Kiedy nadeszła niedziela pobożny monarcha zapragnął wysłuchać w całości mszy świętej. Jednak był zbyt daleko, aby zdążyć na nabożeństwo. Wtedy stała się rzecz niezwykła. Stojąca w Dorohusku nad brzegiem Bugu mała cerkiew zsunęła się do rzeki i popłynęła na spotkanie z władcą. Wraz z kapłanem przeszła na przeciwległy brzeg i zatrzymała się w miejscu, gdzie przebywał król ze swoją świtą. Po nabożeństwie cerkiew pozostała w tym miejscu na zawsze. notatka i zdjęcie Marek Nasiadka