Polskie dwory

Nazwa topograficzna wsi jest związana z florą i wywodzi się najprawdopodobniej od sitowia, charakterystycznego dla tutejszych, niegdyś bardzo zabagnionych obszarów. Najstarsze ślady osadnictwa z terenu miejscowości znane są z neolitu i mają związek z ludem nazwanym przez archeologów kulturą ceramiki sznurowej (2200-1900 r. p. n. e.). Najstarsza źródłowa informacja o miejscowości pochodzi z 1420 r. i stwierdza wytyczenie granic między Deszczkiem, dziedzicem Chomęcisk, a Wąsonem z Sitna. Malczewscy byli właścicielami Sitna (także pobliskich Łazisk) jeszcze w 1725 roku. Natomiast w 1729 r. majątki te należały do Feliksa Matczyńskiego. W latach 20-tych XIX w. wieś była ponownie w rękach Malczewskich, a konkretnie Onufrego Malczewskiego, marszałka powiatu hrubieszowskiego. Majątek w drodze spadku przeszedł następnie na jego syna Kornela. Na podstawie spisu z 1827 r. we wsi znajdowały się 104 domy i było 824 mieszkańców. Majątek Malczewskich w tym czasie bardzo się rozrósł, bowiem w 1820 r. byli oni także właścicielami Kawęczyna, Łazisk i Suchodębia. W 1874 r. folwarki w Kornelówce i Czołkach uzyskały własne księgi hipoteczne, ale nadal ich dziedzicem był Malczewski. W 1884 r. tereny dworskie (bez Kornelówki i Czołek) zajmowały 2031 morgi (1138 ha), w tym 864 roli uprawnej i 882 lasu, własność chłopska natomiast zajmowała 1727 morgów (967 ha) gruntów uprawnych. W tym czasie istniała w Sitnie szkoła początkowa, cerkiew i karczma. W wyniku dobrego prowadzenia majątku, dzięki nagromadzonym środkom finansowych, a szczególnie sporym dochodom pochodzącym z dobrze prosperującej gorzelni, Malczewscy pod koniec XIX w. zbudowali pałac murowany, piętrowy, istniejący do dziś. Wokół pałacu założyli ogród spacerowo - owocowy i pasiekę. Nowy pałac powstał w miejsce starego dworu, zapewne drewnianego, o bliskiej dziś nieokreślonej formie. Początek XX w. nie był jednak korzystny dla właścicieli Sitna. Coraz mniejsze dochody zaczęła przynosić gorzelnia. Wynikało to ze wzrostu opłat podatkowych (akcyzy) oraz przestarzałych urządzeń zakładu i jednocześnie braku wystarczających środków na ich modernizację. Malejące środki finansowe i nie spłacone pożyczki zaciągnięte pod zastaw majątku, doprowadziły w konsekwencji do wystawienia jego na sprzedaż. W 1913 r. majątek siteński na drodze licytacji za długi nabył od Malczewskich Witold Święcicki. Próbę podźwignięcia majątku przerwała I wojna światowa. Zrujnowany w czasie wojny folwark przedstawiał się już wyjątkowo niekorzystnie. Spowodowało to, że nowy właściciel ostatecznie zdecydował się na parcelację dóbr. W 1923 r. tzw. resztówkę majątku (pałac, park, część gospodarczą i 58 ha ziemi) nabył Sejmik Zamojski lokalizując tu Ludową Szkołę Rolniczą Żeńską oraz Gospodarstwo Rolne Sejmiku Zamojskiego, którym niezależnie od szkoły kierował Stanisław Koch. W 1927 r. szkołę odwiedził ówczesny Prezydent Ignacy Mościcki. Do chwili zamknięcia w 1950 r., opuściło ja 681 wychowanek. Miało to niewątpliwie związek z ówczesną polityką narodowościową rządu polskiego, polegającą na wyburzeniu świątyń prawosławnych jako siedliska budzenia wśród ludności ukraińskiej poczucia narodowego. W związku z tym do połowy lipca 1938 r. zniszczono na lubelszczyźnie ponad 120 cerkiew, kaplic i domów modlitwy. Okres okupacji hitlerowskiej dla miejscowości był tak samo ciężki i tragiczny jak i dla całej Zamojszczyzny. 19 grudnia 1942 r. wieś została wysiedlona przez Niemców i wkrótce zasiedlona Niemcami bałkańskimi. W pałacu zaś, aż do 1959 r. miały swoją siedzibę: poczta, biblioteka, bank oraz mieszkania prywatne. Obiekt uległ w tym czasie poważnej dewastacji. W 1959 r. powołano jednoroczną Szkołę Rolniczo-Gospodarczą dla dziewcząt pod kierownictwem Janiny Gajek, a w następnym roku zamieniono ją na koedukacyjną, dwuletnia Szkołę Rolniczą, a w dalszej kolejności na Zasadniczą Szkołę Rolniczą. Teren szkoły (dawny zespół pałacowy) został uporządkowany, zbudowano internat, budynki mieszkalne. Po utworzeniu województwa zamojskiego, Sitno wytypowano w 1976 r. na siedzibę Wojewódzkiego Ośrodka Postępu Rolniczego (WOPR), którego lokum miało się znajdować w pałacu i pozostałych budynkach należących do szkoły. W tym samym roku Zasadniczą Szkołę Rolniczą przeniesiono do Różańca, a powołany WOPR objął w 1977 r. majątek Gospodarstwa Szkolnego w Sitnie i Janowicach oraz PGR w Jarosławcu. Obecnie na terenie zespołu pałacowego trwa budowa, a właściwie przebudowa obiektu z lat 70-tych XX w. (budynek dawnej Zasadniczej Szkoły Rolniczej i internat) na nowoczesny hotel. Od 1987 r. obok pałacu istnieje bogate w rolnicze eksponaty Muzeum Rolnictwa, założone przez Stanisława Chmiela. W planach jest utworzenie skansenu wsi zamojskiej. 1. Zespół pałacowo-parkowy Zlokalizowany jest w zachodniej części wsi, przy drodze Sitno - Czołki - Zamość. Jego powierzchnia wynosi ok.15 ha. Zespół składa się z obiektów powiązanych ze sobą funkcjonalnie i przestrzennie, zgrupowanych w dwóch częściach: rezydencjonalnej z pałacem i otaczającym go parkiem oraz gospodarczej (dawna obora, stodoła, spichlerz). Posiada ciekawą i bogatą historię. Obiekty powstały po koniec XIX w. za czasów Kornela Malczewskiego. Cały zespół pałacowo - parkowy został wpisany do rejestru zabytków w 1981 r. a. pałac Dwór drewniany jako siedziba właścicieli wzmiankowany był na początku XIX wieku. Nic nie wiadomo o wcześniejszych losach rezydencji. Stary dwór, zapewne niejednokrotnie niszczony w czasie walk toczonych w obrębie pobliskiej twierdzy zamojskiej, ale też z pewnością nie spełniający już wymogów estetycznych i funkcjonalnych ówczesnych właścicieli, został rozebrany. Na jego miejscu lub w bliskim sąsiedztwie, zbudowano 4 ćw. XIX w. staraniem ówczesnego właściciela majątku Kornela Malczewskiego nowy, murowany pałac, istniejący do dziś. Pałac zlokalizowany został w centralnej części zespołu rezydencjonalnego, w otoczeniu rozległego parku. Frontem zwrócony jest na wschód i z tej strony prowadzi do niego podjazd i aleja lipowa. Od strony zachodniej rozciąga się park, zaś od strony północno - zachodniej znajduje się ciąg pieszy prowadzący do części gospodarczej. Obiekt powstał na planie nieregularnym, złożony, z narożnymi ryzalitami z obu stron. Posiada powierzchnię ok. 850 m2. Został zbudowany z cegły, jest obustronnie tynkowany, częściowo podpiwniczony, posiada zróżnicowane dachy: jedno i dwu i trójspadowe. Bryła budynku jest mocno rozczłonkowana, złożona z piętrowego korpusu głównego z ryzalitami: od tyłu piętowymi, od frontu parterowymi. Na osiach środkowych znajdują się: od wschodu fronton z trójkątnym szczytem, a przed nim rozległy taras ze schodami, zaś od strony zachodniej kolumnowy portyk. Od strony południowej zbudowany został parterowy aneks z salą balową, a od północy przybudówki różnej wielkości i wysokości. Dekoracja zewnętrzna pałacu ogranicza się do profilowanych gzymsów, obramień okien i drzwi. Wnętrze obiektu jest wielodzielne i niesymetryczne. Nie zachowało się dawne wyposażenie pałacu. Z wystroju wnętrz przetrwały jedynie pilastry, fasady i rozety sali balowej, na zewnątrz zaś oryginalne ażurowe balustrady balkonów odlane z żeliwa. Po raz pierwszy obiekt remontowany był w 1919 r. po zniszczeniach I wojny światowej. Remont ogólny pałacu po zniszczeniu II wojny światowej został przeprowadzony w 1946 r., zaś w latach 1976-79 wykonano remont generalny z wymianą m.in. stopów, schodów, podłóg i instalacji. b. spichlerz Jest to budynek murowany z końca XIX w., z okresu kształtowania się murowanej zabudowy folwarcznej majątku. Zlokalizowany jest na północnym skraju części gospodarczej zespołu, tuż obok wjazdu na dawny folwark od strony drogi do Zamościa. Frontem zwrócony jest w stronę rozległego podwórza (dawna gumna). Budynek zbudowany został z cegły i kamienia wapiennego na planie prostokąta o powierzchni 434 m2, w układzie jednotraktowym, trójdzielnym. Jest to obiekt piętrowy, podpiwniczony po całością bryły, kryty dachem dwuspadowym. W konstrukcji piwnic i parteru zastosowano sklepienia ceglane kolebkowe. Elewacja budynku jest tynkowana, gładka, bez cokołów i dekoracji, w narożach zaś budynek ujęty został wydatnymi szkarpami. Posiada w elewacji południowej trzy otwory drzwiowe, górny poziom wyposażony został w małe okienko. Jest typowym przykładem gospodarczej architektury dworskiej z końca XIC w. i pocz. XX w. Remonty budynku miały miejsce: w latach 60-tych XX w., 1971 r. i około 1976 r. Obecnie (od 1998 r.) trwa gruntowy remont obiektu. c. obora Budynek powstał w końcu XIX w., także w okresie kształtowania się murowanej zabudowy folwarcznej majątku. Jest to obiekt wolnostojący, usytuowany w południowej części gospodarczej zabudowy. Budynek jest parterowy z użytkowanym poddaszem. Zbudowany został na planie wydłużonego prostokąta z przybudówką na osi frontu, jednotraktowy pierwotnie jednoprzestrzenny. Powierzchnia jego zabudowy wynosi 485 m2. Obiekt powstał z cegły, jest obustronnie tynkowany, bez podpiwniczenia. Dach obory jest dwuspadowy, wysoki, krokwiowo-stolcowy z jętkami, obecnie kryty eternitem, natomiast okna są małe kwadratowe, cztero-szybowe. Na dole, na osi budynku, umieszczono drzwi dwuskrzydłowe, a na poddaszu, także na osi, drzwi pojedyncze. Elewacja budynku jest gładka, w narożach ujęta została lizenami. Obiekt nie posiada wyraźnych cech stylowych. Formy jego zewnętrznego wyglądu charakterystyczne są dla folwarcznej zabudowy z końca XIX i pocz. XX w. W 1976 r. przeprowadzono ogólny remont budynku, przebudowano go i zaadaptowano na magazyn. d. stodoła Jest to budynek murowany z końca XIX w. Usytuowany jest w centralnej części zespołu gospodarczego, pomiędzy dawną oborą a spichlerzem, frontem zwrócony na podwórze i podjazd od strony wschodniej. Obiekt zbudowano na planie wydłużonego prostokąta o powierzchni 582 m2. Jest jednotraktowy, parterowy, murowany z cegły, obustronnie tynkowany, kryty dachem dwuspadowym, z trzema otworami bramnymi na przestrzał, a pomiędzy nimi małymi okienkami oraz dużymi okrągłymi otworami w przyziemiu. Obiekt pozbawiony jest cech stylowych. W latach 70-tych XX w. budynek został wyremontowany i zaadaptowany na magazyn. e. park regularny, przekomponowany na krajobrazowy Założony został na pocz. XIX w. przez nieznanego planistę. Pierwotny układ parku był prawdopodobnie regularny, składający się (przynajmniej z części przypałacowej) z układów alei lipowych i szpalerów grabowych. Przy końcu XIX w. park został przez ówczesnych właścicieli Malczewskich, przeobrażony w stylu angielskim. W bardzo dobrym stanie był utrzymywany przez Ludową Szkołę Rolniczą Żeńską. W 1950 r., kiedy szkołę zamknięto, park został bardzo poważnie zniszczony i w około 20 % wycięto. Dopiero od 1959 r., kiedy jego użytkownikiem została Zasadnicza Szkoła Rolnicza, uporządkowano go i ogrodzono. Wycięta jednak została spora ilość drzew w północno-wschodniej części, gdzie w 1971 r. postawiono nowy budynek szkoły i internat. Park usytuowany jest na terenie płaskim lekko opadającym do łąk w kierunku południowym. Powierzchnia parku wynosi 4,5 ha, w tym wody wynoszą 0,6 ha. Do dzisiejszych czasów zachował się w ok. 80 %. Jego układ kompozycyjny jest zatarty, ale można zauważyć śladu układu regularnego, przekształconego następnie na park krajobrazowy. Obecnie wyróżnia się w obrębie parku dwie części: pierwszą, „przypałacową", z zarysowanymi śladami alei lipowych zachowanych fragmentarycznie i drugą, „krajobrazową", którą stanowi grupa drzew skupionych wokół sadzawki. Inwentaryzacja parku wykonana w 1980 r. wykazała 274 drzewa zaliczane do 13 gatunków. Najliczniej reprezentowany był jesion wyniosły (100 sztuk), robinia akacjowa (40 sztuk), klon pospolity i jesionolistny (32 sztuki), kasztanowiec biały (30 sztuk) i brzoza brodawkowata (25 sztuk). Wśród drzew wyróżniono 9 pomników przyrody (7 jesionów wyniosłych i 2 lipy drobnolistne), znajdowało się też wiele krzewów i nowych nasadzeń. Natomiast w 1982 r. drzewostan parku pomniejszył się do około 200okazów należących do 11 gatunków, przy czym najliczniej nadal był reprezentowany jesion wyniosły w liczbie 100 sztuk. W takim stanie park przetrwał do chwili obecnej. Zespół wyremontowany. Mieści Oddział LODR w Końskowoli.Izba Tradycju i skansen wsi zamojskiej.
zdjęcia listopad 2010r.