Gozdów
WERBKOWICE gm.
Jak wynika z badań archeologicznych,pierwsi osadnicy byli tu już w neolicie. Kolejne dowody bytności człowieka na tych terenach pochodzą z wczesnego brązu z 1900-1700 r. p n.e. i określane są jako kultura mierzanowska, a następne okazy wykopaliskowe noszą daty z 1600-1200 r. p.n.e. i najprawdopodobniej są fragmentami ceramiki zaliczanej do kultury trzcinieckiej i łużyckiej.
Archeolodzy dostarczyli też dowodów z okresu przedrzymskięgo, odkrywając fragmenty ceramiki datowanej na 200 r. p. n. e. i początek nowej ery. Znaleziono również ślady z późniejszych czasów, ale najliczniejsze pochodzą z wczesnego średniowiecza, czyli z przełomu IX – XII w. Najwcześniejsza wzmianka źródłowa o miejscowości pochodzi z 1439 roku. Badacze przypuszczają, że właścicielem jej był Jan Goźdź Gdeszyński. Następnie posiadłość w drodze dziedziczenia otrzymuje syn pierwszego właściciela, Wigand z Gdeszyna, chorąży bełski, który również przekazuje majątek jako dziedzictwo synowi Stanisławowi.
22 grudnia 1548 roku Stanisław Góźdź aktem lokacyjnym nadaje prawa miejskie posiadłości i od herbu rodowego nazywa je Gozdawą. Miejscowość jako miasto nie miała jednak szans rozwojowych, mimo, że już na owe czasy posiadała 2 rzemieślników. Rozwój miasta utrudniało bliskie sąsiedztwo Hrubieszowa, posiadającego prawa miejskie od 1400 roku.
Jako ciekawostkę warto pamiętać fakt, że od 1563 roku miasteczko płaciło szos – podatek pogłówny, co świadczyło o rozwoju rzemiosła i posiadaniu rzemieślników, od których ten podatek był pobierany.
Najazdy Tatarów na tereny Polski nie minęły też Gozdowa, jednak zapobiegliwy właściciel, ufortyfikował dwór.
Został on wybudowany na części wyniesienia, którego powierzchnia sięga kilku hektarów. Południowa część tego wyniesienia została odcięta fosą i podsypana, dzięki czemu powstał nasyp o średnicy 38 – 58 m. W takiej postaci otrzymuje posiadłość Łazarz Góźdź który jest ponadto właścicielem Gdeszyna i Cześnik.
W 1557 roku Łazarz Góźdź wydzierżawia własne dobra Strzechowskiemu (imię nieznane), który doprowadza miejscowość do rozkwitu.
W 1580 roku Gozdów znów wraca do dawnych właścicieli; najpierw Jan Góźdź, a następnie jego syn Stanisław dziedziczący majątek, starają się w dobrach wprowadzać zmiany. Jeśli zmianą można nazwać przejście na arianizm i założenie w 1617 roku zboru ariańskiego. Ta zmiana orientacji religijnej nie trwa jednak długo, gdyż wzmianka w dokumentach o zapisie na rzecz monastyru bazyliańskiego w Podhorcach potwierdza powrót do poprzedniego wyznania przez gospodarza włości. O ustabilizowaniu się wyznania świadczy fakt powołania w Gozdowie filii monastyru, a także wybudowania cerkwi w 1641 roku, która przetrwała do I wojny światowej. W 1723 roku wizytował ją unicki biskup chełmski, proboszczem był wówczas Jan Stabniewicz. W wieku XIX założono poza wsią cmentarz grzebalny jako kontynuację cmentarza przycerkiewnego.
Rok 1698 to praktycznie kres istnienia Gozdowa jako miasta, od tej daty źródła podają nazwę Gozdowa jako wsi, co potwierdzają zapisy wpłat dziesięciny do kościoła w Hrubieszowie, a to z kolei świadczy o wzroście liczby wiernych kościołowi rzymsko – katolickiemu.
W drugiej połowie XVII wieku Gozdów jest już własnością Poletyłłów herbu Trzywdar. Od 1787 roku rządy w majątku sprawuje Wojciech Poletyłło, kasztelan chełmski. W całości posiadłość utrzymana jest przez rodzinę Poletyłłów do roku 1806 tj. do śmierci Wojciecha Poletyłły, gdyż następni spadkobiercy (dzieci Wojciecha: Marianna, Katarzyna, Wincenty, Jan i Alojzy) dzielą majątek na sześć części. Gozdów, a także Podhorce i Wojslawice otrzymuje hrabia Alojzy, któremu przypisuje się założenie folwarku w Alojzowie.
W 1861 roku Alojzy Poletyłło przekazuje majątek w ręce zięcia Tytusa Wojciechowskiego. Po nim dobra przejmuje Józef Wyżga. Ostatni dziedzic nie był jednak zainteresowany dobrami ziemskimi, dlatego wydzierżawił je rodzinie Ulanowskich. Ulanowscy wybudowali parterowy dworu, a także rozbudowanie lewego skrzydła i powstanie murowanej dobudówki. Obecny rzut dworku ma kształt litery „L ”.
W roku 1897 chłopi z Gozdowa odważnie stanęli w obronie praw serwitutowych. Opór ich został złamany przez Kozaków. Udowodnili jednak, że potrafią połączyć swe siły z mieszkańcami innych wsi.
W czasie I Wojny Światowej Austriacy wybudowali kolejkę wąskotorową, łączącą Hrubieszów z Uhnowem, Gozdów leżał na jej trasie. Powstały tu również warsztaty kolejowe.
W okresie międzywojennym majątek ziemski w Gozdowie posiadali Józef Wyżga (441 ha) i Anna Gorlicz (446 ha ).
Czasy II Wojny Światowej wyryły się krwawym piętnem na życiu mieszkańców Gozdowa. 14 marca 1944 roku oddział Ukraińskiej Powstańczej Armii zamordował 20 kolejarzy z Gozdowa. Zostali oni pochowani na wydzielonej kwaterze cmentarza w Hrubieszowie.Wedsług notatki z http://www.gozdow_110.republika.pl/historia.htm. Dwór drewn.-mur. ok.1920 r. Dwór zamieszkały.
zdjęcia wrzesień 2010r.
