Polskie dwory

Pierwotna nazwa Jarosławca to Wola Stabrowska. Nazwa ta niewątpliwie wskazuje na starszeństwo sąsiedniego Stabrowa względem omawianej miejscowości. Człon -Wola w nazwie wyraża bowiem stosunki prawno-gospodarcze dotyczące nowo założonej osady, a mianowicie przez pewien czas osada była wolna od powinności na rzecz dworu i kościoła (w tym przypadku w Stabrowie). Terminy Wola i zdrobniale Wólka wiążą się z osadnictwem polskim. Wsie o tej nazwie zaczęły powstawać już w XV wieku, a omawiana miejscowość jako młodsza od Stabrowa, musiała powstać na pewno po 1464 roku (pierwsza wzmianka o Stabrowie). Natomiast nazwa Jarosławiec jest nazwą dzierżawczą typu patronimicznego pochodzi od imienia Jarosław. Pochodzenie tego typu nazw jest stosunkowo późne, głównie powstały w XIX w., ale występowały już od XV wieku. Pierwsze ślady osadnictwa z terenu dzisiejszej miejscowości pochodzą z epoki brązu i należą do ludności, którą archeolodzy określili jako kultura trzciniecka (1600-1200 r. p.n.e.). Są to dwie osady rozpoznane na podstawie znalezisk fragmentów naczyń glinianych. Z okresu epoki brązu pochodzą także ślady kultury łużyckiej (1200-400 r. p.n.e.). Osadnictwo rozwijało się także w okresie wpływów rzymskich, skąd znane są relikty cmentarzyska tzw. kultury pomorskiej (550-200 r. p.n.e.). Dalsze znaleziska wskazuję też na rozwój osadnictwa na tym terenie w okresie wczesnego średniowiecza, szczególnie od XI do XII wieku. Najstarsza wzmianka źródłowa dotycząca Jarosławca (Woli Stabrowskiej) pochodzi z 1531 r., kiedy to wieś leżąca w powiecie grabowieckim należała do łacińskiej parafii w Sitańcu, powstałej prawdopodobnie jeszcze przed 1434 rokiem. Od końca XVI w. miejscowość administracyjnie należała do ziemi chełmskiej województwa ruskiego. Według rejestru poborowego z 1578 r. właścicielką Jaroslawca (po raz pierwszy użyta taka nazwa miejscowości) była Anna Stabrowska. Wieś liczyła wówczas 8 łanów (134,4 ha) gruntów uprawnych, mieszkało w niej 8 zagrodników i 1 komornik. W tym czasie musiał nastąpić podział majątku na dwie części, bo kolejna informacja podaje, że na przełomie 1579 i 1580 r. część Jarosławca zakupił od Wojciecha Stabrowskiego kanclerz Jan Zamoyski. Natomiast w 1581 r. Zamoyski zakupił pozostałą część Jarosławca należącą do Stanisława Dunikowskiego i jego żony Elżbiety ze Stabrowa. Całą, w ten sposób zakupioną wieś, Zamoyski włączył w 1590 r. do nowo założonej Ordynacji. Majątek został później włączony do horyszowskiego klucza ordynackiego. bardzo ważnym wydarzeniem dla miejscowości był rok 1580, kiedy to 10 kwietnia w folwarku jarosławieckim Jan Zamoyski wydał akt lokacyjny Zamościa, mający stanowić program organizacji i budowy nowego ośrodka (miasta). Przygotowany uprzednio dokument ogłosił tu w obecności licznego grona przyjaciół i zwolenników, z których siedmiu - starannie dobranych urzędników województwa bełskiego i ziemi chełmskiej - pełniło rolę świadków. Jarosławienie byli pierwszymi mieszkańcami miasta, co niewątpliwie było wyrazem wyróżnienia ich przez Zamoyskiego. W rękach Zamoyskich majątek Jarosławiec szybko nabierał blasku. Według przekazów pisanych w latach: 1590, 1591 i 1605, był tu już pokaźny folwark z pasieką, stawami rybnymi, małym sadem. Na początku XVIII w. działał browar, wzmiankowany w 1715 r., stała w tym czasie karczma przy drodze z Zamościa do Hrubieszowa, w 1787 r. wymieniony został nowy budynek dworski, a w 1797 r. powstała nowa karczma zajezdna. Wieś w 1827 r., wspomniana jako Jarosławiec, liczyła 48 domówi 342 mieszkańców. W XIX w., dzierżawcami folwarku była rodzina poety Karola Balińskiego. W 1892 r. wieś liczyła 367 mieszkańców, w tym 32 wyznania prawosławnego oraz posiadała 1014 morgów (około 568 ha) ziemi i 40 gospodarstw. W tym czasie folwark liczył 5 domów dworskich. Natomiast na nie datowanym planie z II poł. XIX w. przechowywanym w Archiwum Ordynacji Zamojskiej widać, że zespół dworski składał się z kilkunastu budynków. W dobrach ordynackich Jarosławca w II poł. XIX w. istniały trzy odrębne jednostki administracyjne. Były to: Jarosławiec Główny, Jarosławiec Folwark i Jarosławiec Nowy (Mały). Jarosławiec Główny to ten do dziś zachowanego zespołu dworskiego z rządcówką. Jarosławiec Folwark powstał na północny - zachód od Jarosławca Głónego, prawdopodobnie w I poł. XIX w., a jego plan z 1861 r. zachował się w Archiwum Ordynacji Zamojskiej. Zabudowania folwarczne tego zespołu nie przetrwały do chwili obecnej. Natomiast folwark w Jarosławcu Nowym usytuowany był przy drodze zamojskiej na południowy - wschód od Jarosławca Głównego, a jego plan z 1875 r. również przechowywany jest w Archiwum Ordynacji Zamojskiej. Z tego zespołu nie pozostałe żadne ślady. W okresie międzywojennym Folwark Jarosławiec Główny w tym czasie liczył 4 budynki mieszkalne i 123 osoby (sami Polacy), natomiast folwark Jarosławiec Nowy (Mały) posiadał 2 budynki mieszkalne, w których zamieszkiwało 38 osób (4 Ukraińców i 34 Polaków). W 1929 r. działał we wsi młyn parowy A Gałaszkiewicza, pracował kołodziej J. Malowany, stolarz T. Szajnoga, koszykarz P. Śliwa, J. Adamczuk, ślusarz J. Nitarski, istniały kamieniołomy. W tym czasie dzierżawcą majątku Jarosławiec o powierzchni 385 ha był Zygmunt Kiełczewski. W okresie międzywojennym (lata trzydzieste) rozparcelowany został folwark Jarosławiec Nowy. W czasie II wojny światowej, w grudniu 1942 r. wieś została wysiedlona przez Niemów. Po wojnie, po upaństwowieniu majątku w 1944 r., z dawnego folwarku w Jarosławcu. Głównym zostało utworzone Państwowe Gospodarstwo Rolne z siedzibą w dawnej rządcówce. 1. Pozostałości zespołu dworskiego W dobrach ordynackich Jarosławca w II poł. XIX w. istniały trzy odrębne jednostki administracyjne. Były to: Jarosławiec Główny, Jarosławiec Folwark i Jarosławiec Nowy. Jarosławiec Główny to teren do dziś zachowanego zespołu dworskiego, opisanego poniżej. Jarosławiec Folwark powstał na północny-zachód od Jarosławca Głównego, prawdopodobnie w I poł. XIX w. Zabudowania folwarczne tego zespołu nie przetrwały do chwili obecnej ale jak podają mieszkańcy wsi, jeszcze do dziś wyorywany jest na polach gruz po jego rozebranych budynkach. Natomiast folwark w Jarosławcu Nowym usytuowany był przy drodze zamojskiej, na południowy - wschód od Jarosławca Głównego. Plan tego folwarku z 1875 roku przedstawia założenie folwarczne zamknięte w prostokąt, w którego północnej części znajdował się sad, przez który biegła aleja dojazdowa do budynku rządcówki. Poza założeniem, w kierunku południowym rozciągały się dość liczne zabudowania folwarczne ustawione w kształcie podkowy wokół dość dużego gumna. Na planie z 1934 r. widać rządcówkę z sadem i już tylko trzy budynki gospodarcze. Majątek Jarosławiec Nowy został rozparcelowany w okresie międzywojennym. Również z tego założenia nie pozostało żadnych śladów zabudowy. a. rządcówka Została zbudowana w II poł. XIX w. i zachowała się po drobnych przebudowach do dziś. Budynek rządcówki usytuowany został w północnej części parku, na szczycie lekkiego wzniesienia terenowego. Został zbudowany na planie wydłużonego prostokąta o wym. 24 x 14,50 m, ustawiony na osi wschód-zachód, frontem skierowanym na południe. Budynek jest dwutraktowy, trakt frontowy szerszy, z sienią na osi poprzedzoną prostokątnym gankiem. Jest to obiekt murowany z cegły, parterowy z użytkowym poddaszem, kryty dachem naczółkowym ze szczytami. Od tyłu niegdyś dostawione było ukośnie skrzydło do głównego korpusu budynku, obecnie nieistniejące. Układ wewnątrz parteru i poddasza jest amfiladowy. Dekorację elewacji stanowi jedynie profilowany gzyms wieńczący. W 1983 r. cały zespół folwarczny (rządcówka i park) został wpisany do rejestru zabytków. W 1998 r. rządcówka z częścią parku została zakupiona przez St. Panasa i stała się własnością prywatną. Obecnie jest remontowana. Obok rządcówki zachowała się stara studnia. Natomiast nie zachowały się do chwili obecnej żadne budynki mieszkalne, służby folwarcznej usytuowane niegdyś przy drodze do wsi Jarosławiec. W parku przetrwał krzyż metalowy z przełomu XIX i XX w., w ogrodzeniu żeliwnym, zapewne z tego samego okresu. Natomiast z dawnego zespołu folwarcznego usytuowanego na południowy zachód od parku i rządcówki zachował się jeden budynek gospodarczy, murowany, kryty dachem dwuspadowym obecnie z eternitu i lizenami z czerwonej cegły. Pozostała część obiektów stojących na terenie dawnego zespołu dworskiego ma metrykę powojenną a ich budowa związana jest z funkcjonującym tu Państwowym Gospodarstwem Rolnym. są to obiekty bezstylowe, z wyjątkiem może trzech parterowych , murowanych domów mieszkalnych, nawiązujących architektonicznie do stylu socrealistyczno - dworskiego. b. park krajobrazowy Założony został obok rządcówki w II pol. XIX w. Powierzchnia parku wynosi 4,8 ha, w tym wody zajmują 0,5 ha. Park rozciąga się na południowym skłonie lekkiego wyniesienia, u którego podnóża bezimienny ciek stanowi granicę parku. Na wysokości dawnej rządcówki na przebiegu rzeczki położony jest staw. Ozdobna część parku do dziś zachowana, znajduje się na południe od rządcówki - na stoku, natomiast wschodnią część zajmował sad i ogród warzywny - obecnie uprawiany rolniczo, zaś zieleń na północ od rządcówki została wycięta, a jej miejsce zajęły nowe budynki PGR-u. W części ozdobnej parku nie można wyczytać żadnych osi kompozycyjnych. Jedynie czytelny jest niewielki fragment alei wierzbowej stanowiącej niegdyś dojazd od strony południowo - zachodniej. W 1980 r. podczas inwentaryzacji przeprowadzonej przez J. Dębską, B. Sprawkę i J. Teodorowiecz-Czerepińską, a następnie J. Góraka, park był już bardzo zniszczony. Pozostało po nim ok. 200 drzew należących do jedenastu gatunków i taka ilość przetrwała do obecnej chwili. Wyróżnić można sześć skupisk drzew na terenie parku oraz pojedyncze okazy na jego peryferiach. Najliczniej reprezentowany jest grab pospolity (110 sztuk), następnie lipa drobnolistna (45 sztuk) i brzoza brodawkowata (13 sztuk). Wyróżnia się także szpaler grabowy wzdłuż wschodniej granicy zespołu oraz 2 altany lipowe i 1 kasztanową. Do ciekawszych, zachowanych drzew należą: 2 egzemplarze modrzewia europejskiego, dąb szypułkowy przy zachodniej elewacji rządcówki oraz grupa wierzb w południowo - wschodnim narożniku parku. Rządcówka remontowana. W rękach rodziny Panasów. Właścicel określa powstanie dworu na 300 lat.We dworze byl podpisany akt budowy Zamościa.
zdjęcia listopad 2010r.