Polskie dwory

zespół zamku biskupiego, XIV-XIX, XX, nr rej.: A-106 z 20.12.1962:
pałac biskupi
most arkadowy
park zamkowy, nr rej.: A-106z 1.03.1976
kaplica zamkowa, ob. kościół p.w. św. Marii Magdaleny, nr rej.: A-149 z 14.04.1962
baszta obronna, przy szpitalu, XVI, nr rej.: A-107 z 20.12.1961
baszta obronna, obok kościoła p.w. śś. Piotra i Pawła, XVI, nr rej.: A-80 z 6.08.1959

Gród istniał już w początkach XII wieku. Prawdopodobnie pierwszą murowaną siedzibę wzniósł na wzgórzu biskup płocki Florian Laskary, który zmarł w Pułtusku w 1333 roku. W roku 1368 na Mazowsze najechały wojska litewskie księcia Kiejstuta. Do rozbudowy zamku znacząco przyczynił się biskup Paweł Giżycki (1439-1463), który uczynił z niego prawdziwą biskupią rezydencję. Główna renesansowa faza rozbudowy przypadła na wiek XVI. Wówczas to biskupi: Rafał Leszczyński (1523-1527), Andrzej Krzycki (1527-1535) i Andrzej Noskowki (1546-1567) wznieśli na północ od Domu Małego tzw. Dom Duży, stanowiący obecne skrzydło północno-zachodnie. Kolejny z biskupów Piotr Myszkowski założył wokół niego ogrody, których pozostałością, jest dzisiejszy park. W wieku XVII biskup Henryk Firlej wzniósł, istniejący do dziś, murowany most wraz z dwoma basztami. Bramę dobudował biskup Karol Ferdynand Waza w roku 1645. W okresie potopu, w latach 1655-1657 zamek został zajęty przez Szwedów i poważnie uszkodzony. Kolejny raz opanowali go Szwedzi w roku 1703, stoczywszy wcześniej na polach pod Pułtuskiem bitwę z wojskami saskimi. Do odbudowy przystąpili dopiero w początkach XVIII wieku trzej biskupi z rodu Załuskich: Andrzej Chryzostom, Ludwik Bartłomiej i Andrzej Stanisław Kostka. W ogrodach zamkowych wybudowano ogrzewaną piecami pomarańczarnie, figarnię i dwie altany. Obszerna lustracja zamku z roku 1773, (kiedy to rządy biskupie objął Michał Jerzy Poniatowski – brat króla) wskazuje, że zamek przywrócono wówczas do zadawalającego stanu, choć pewne zniszczenia wywołała eksplozja prochów, do jakiej doprowadzili stacjonujący na zamku żołnierze rosyjscy. Kolejny biskup Hilary Szembek (1787-1795) przebudował budynek bramny, nadający mu klasycystyczną formę. W toku działań wojennych z lat 1806-1807 zamek znacznie ucierpiał. Zdewastowany przez wojsko pełnił wówczas funkcję szpitala. Zniszczenia były na tyle poważne, że przybyły do Pułtuska w grudniu 1806 r. (po wielkiej bitwie z Rosjanami) cesarz Napoleon I zatrzymał się w kamienicy na rynku. Funkcję lazaretu zamek pełnił do 1818 roku. Odrestaurował go wówczas biskup Adam Prażmowski. Jednak w roku 1841 poważne uszkodzenia przyniósł pożar trawiąc przede wszystkim dachy. W roku 1866 zamek ostatecznie przeszedł w ręce władz rosyjskich, które uczyniły z niego lazaret. Od roku 1918 do 1975 był siedzibą władz powiatowych, zaś w okresie II wojny światowej mieściła się tu administracja hitlerowska. Dnia 24 lipca 1974 roku Rząd Polski przekazał dawny zamek biskupi wraz z przyległymi terenami na Dom Polonii. Zamek w kształcie podkowy, z dziedzińcem usytuowanym pośrodku, został odbudowany w stylu renesansowym i uroczyście otwarty w lipcu 1989 r.
Właścicielem Domu Polonii w Pułtusku jest Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”. Znajduje się w nim obecnie wysokiej klasy hotel z szeroką bazą gastronomiczna. Jest miejscem konferencji, spotkań, wystaw i koncertów jako niemy świadek wielkich wydarzeń z historii Europy, Polski i Pułtuska. W minionych stuleciach w murach zamku przebywali między innymi: król Polski Zygmunt II Waza, król Szwecji Karol XII, cesarz Francji Napoleon Bonaparte, oraz carowie Rosji – Aleksander I i Aleksander II.
Zdjęcie styczeń 1995 r, zdjęcia 2-6 sierpień 2013 r ( foto. D.Rybik)