Polskie dwory

Park pałacowy – wieloczęściowy, łączący styl krajobrazowy wprowadzony około połowy XIX w. z klasycystycznym pochodzącym z wcześniejszej kompozycji. Siedlisko dworskie w Stelmachowie umieszczono prawdopodobnie na miejscu wcześniej istniejącej wsi służebnej zamku tykocińskiego i stąd wywodzi się zapewne nazwa Stelmachowo. W 1559 r. podczas przeprowadzania pomiary włócznej starostwa tykocińskiego wieś zlikwidowano, a na jej miejscu założono jeden z trzech folwarków tego starostwa. Wykonawcą pomiary gruntów Stelmachowa, a zapewne także i autorem rozplanowania folwarku, był Florian Kobeski, miernik i podstarości tykociński. Folwark ten miał pełnić funkcje użytkowe, więc wzniesiono tam wielki kompleks zabudowań magazynowych i hodowlanych i wykopano stawy na Stelmachówce. Podczas walk o Tykocin prowadzonych w czasie najazdu szwedzkiego Stelmachowo zostało poważnie zniszczone. Tak bardzo, że porzucono stare siedlisko i w II połowie XVII w. założono nowe, po przeciwnej stronie stawów i Stelmachówki. Na starym miejscu pozostał kwaterowy ogród, ale w tym czasie założono też 3 inne ogrody – jeden na nowym siedlisku „ogródek alias pszczołnik” z 46 ulami, drugi „za wrotyma ku Stelmachówce” i trzeci „pod górą”. Os 1559 r. do roku 1661 starostwo tykocińskie pozostawało w dyspozycji króla, a później przeszło w ręce prywatne. W 1661 r. starostwo tykocińskie wraz z miastem zostało nadane Stefanowi Czarnieckiemu, który w tym samym roku przekazał je córce Katarzynie, po której zamążpójściu majętność ta stała się własnością Branickich. Do 1709 r. Stelmachowo (nadal wchodzące w skład dóbr tykocińskich) należało do Stefana Branickiego, a latach 1709-1771 do jego syna Jana Klemensa Branickiego. Od 1771 r. do 1808 r. władała dobrami wdowa po Janie Klemensie – Izabela z Poniatowskich. Kolejne zmiany układu przestrzennego Stelmachowa następują w latach 60. XVIII w. Wówczas to w rejonie starego dworzyska zaczęto wznosić nowe budynki gospodarcze. Po śmierci Izabeli Branickiej w 1808 r. dobra przeszły na własność Jana i Feliksa Potockich oraz ich stryjecznej siostry Marianny 1o voto Szymanowskiej, 2o voto Mostowskiej, a w wyniku podziału spadku około 1808 r. ich właścicielem został Jan Alojzy Potocki. W 1828 r. przeszły one na własność córki Jana Alojzego Potockiego – Leonii, a poprzez jej małżeństwo stały się własnością Adama hr. Roztworowskiego, który władał majątkiem od śmierci Leonii (zm. w 1858 r.) do 1934 r., kiedy zmarł. Później Stelmachowo stanowiło własność jego spadkobierców. Usamodzielnienie się dóbr stelmachowskich miało doniosłe znaczenie dla rozwoju kompozycji założenia. Dawny folwark został bowiem w I połowie XIX . zamieniony na wielkopańską siedzibę. W miejscu starego dworu stojącego na „starym dworzysku” wzniesiono pałac, który sąsiadował od południa ze starym kwaterowym ogrodem. Przed pałacem, na dawnym dziedzińcu zbudowano dwie oficyny, pomiędzy którymi urządzony został kolisty podjazd, który otoczono drzewami i krzewami ozdobnymi. Rozbudowie uległy ogrody warzywne leżące na wschód i zachód od oficyn. Część gospodarcza (z licznymi budynkami murowanymi i drewnianymi) zajmowała, tak jak dotychczas, teren położony po północnej stronie Stelmachówki, za stawami. Przy jednym ze stawów zlokalizowano gorzelnię, a inne nowe budynki postawiono na południe i wschód od starej owczarni. Drogę biegnącą w kierunku wschodnim do wsi Leśniki obsadzono lipami. Dosadzono też drzew w starej alei kasztanowcowej i wokół kater starego ogrodu. Na północ od alei lipowej, przy drodze do Leśnik wzniesiono czworaki i założono kolejny ogród warzywny. Na trójkątnym terenie położonym między alejami prowadzącymi do podjazdu założono zieleniec będący miniaturową kopią kompozycji parku. W 1915 r, zniszczono pałac w Stelmachowie i większość budynków gospodarczych, a następni ich ruiny rozebrano. Pałacu już nie odbudowano, a w okresie międzywojennym jego funkcje przejęła oficyna. Dobudowano do niej od frontu klasycystyczną kolumnadę z gankiem. Podczas II wojny światowej zniszczeniu uległa większość budynków gospodarczych, wycięto część starych drzew, a park i ogrody zdewastowano. Po wojnie majątek został rozparcelowany, a siedlisko dworskie objęło Państwowe Gospodarstwo Rolne, gospodarujące tu jeszcze w latach 80. XX w. Z rozległej niegdyś, bo zajmującej około 46 ha kompozycji do lat 80. XX w. pozostały: dwór (wcześniej oficyna), oficyna, budynek gospodarczy, obora, skarpy tarasu dworskiego staw na północ od tarasu, niezmieniona lokalizacja części gospodarczej, kasztanowcowa aleja dojazdowa, część dojazdowej alei lipowej, fragmenty alei przy drodze do Łopuchowa, fragmenty szpalerów wokół wnętrz sadu (dawnego ogrodu kwaterowego), fragmenty dwóch szpalerów wierzbowych, zarośnięty staw parkowy oraz – wśród lasu – część starych drzew parkowych. Stary drzewostan uzupełniały młode nasadzenia przy drogach, ogrodzeniach i budynkach oraz lasy i liczne zarośla. W tym czasie występowało tu 50 gatunków drzew i krzewów. Najstarsze okazy drzew pochodziły z nasadzeń osiemnastowiecznych lub nawet wcześniejszych. Całość kompozycji była dobrze widoczne wśród okolicznych pól, a stare aleje przyciągały wzrok z daleka. Zadrzewione centrum założenia stanowiło więc atrakcyjny element krajobrazu, chociaż walory estetyczne tego obiektu zostały wydatnie pomniejszone przez nowe zabudowania oraz zamianę dawnego parku w las. Ewa Bończak-Kucharczyk Józef Maroszek według notatki ze strony http://www.testowy.minigo.pl/index.php/article/show/id/206 Park dworski zaniedbany. Pozostałość po portalu wejściowym do dworu.Aleja dojazdowa do dworu.
Zdjęcia kwiecień 2013r.