Polskie dwory

Park dworski – krajobrazowy, powstały około 1847 r., z elementami wcześniejszego, regularnego układu wprowadzonego w połowie XVI w. Dawna nazwa: Andrijancziczi, Andryjanki Stanisławowo Pierwotna siedziba dworska w Andryjankach należała przed 1505 r. do bojarów królewskich Andrianczyczów, w latach 1505-1508 była własnością Michała kniazia Glińskiego, w latach 1509-1517 własnością królewską, w latach 1517-1519 Abrahama Józefowicza, w latach 1519-1556 Andrzeja Falka, w latach 1556-1562 Barbary z Falków Walczewskiej, w latach 1562-1606 Anny z Falczewskich Miłoszewskiej, a potem jej syna Jerzego Miłoszewskiego, zaś w latach 1606-1610 Andrzeja Sapiehy, w latach 1610-1655 Eleonory z Sapiehów Szyszkowskiej, w latach 1655-1665 Jana Sapiehy, w latach 1665-1686 Franciszka Stefana Sapiehy. W latach 1686-1744 należała do Józefa Franciszka Sapiehy, w latach 1744-1777 do Teresy z Sapiehów Potockiej, w latach 1777-1847 do Jana Alojzego Potockiego, w latach 1847-1862 do Florentyny i Jana Gartkiewiczów, w latach 1862-1907 do Andrzeja Konstantego Gartkiewicza, od 1907 do około 1923 r. do Jana Rafała Gartkiewicza, a od około 1923 do 1939 r. Stanisława Gartkiewicza. Pierwszym właścicielem Andryjanek (od około 1505 do 1508 r.) był zapewne kniaź Michał Gliński, dzierżawca Bielska i marszałek nadworny króla Aleksandra Jagiellończyka.1 Niesłusznie oskarżony o zdradę został on pozbawiony majętności przez króla Zygmunta Starego i 14 marca 1508 r. uszedł do Moskwy.2 Andryjanki, noszące wówczas nazwę Andrijancziczi, wróciły więc w ręce królewskie.3Pierwsza wzmianka o tej miejscowości pochodzi dopiero z 3 grudnia 1512 r. i dowiadujemy się z niej, że miejscowość ta była wówczas wsią bojarską, a jej mieszkańcy pełnili posługi do królewskiego zamku w Drohiczynie. Król wspominał m.in., że odtąd sapieżyńskie Boćki graniczyć będą z „lud’mi nasymi Andrjancycy”.4 1 czerwca 1517 r. król Zygmunt Stary nadał Żydowi podskarbiemu nadwornemu Abrahamowi Józefowiczowi w powiecie drohickim trzy żerebia – dwa w Andryjankach i jeden w Żołodźkach. Zezwolił mu taż zbudować w Andryjankach dwór.5 1 stycznia 1519 r. Józefowicz odsprzedał to nadanie Andrzejowi Falkowiczowi, dworzaninowi królewskiemu.6 Andrzej Falkowicz (Falk), starosta drohicki (wzm. między 5 grudnia 1542 r. a 17 grudnia 1556 r.), wojski bielski (od 1531 do 1554 r.) zmarł 1 lutego 1557 r.7 Około 1545-1559 r. dokonał on pomiary włócznej żerebi i podziału ich na łany poddanych. W Żołoćkach wymierzono 11 włók (około 182 ha), a w Andryjankach 29 włók chłopskich (około 479 ha), a liczby te nie obejmowały areału gruntów folwarcznych.8 Andrzej Falkowicz miał 3 córki: Barbarę (żonę Stanisława Falczewskiego), Marussę (żonę Michała Sapiehy) i Helenę (żonę Andrzeja Bobrownickiego), pomiędzy które podzielono ojcowiznę. Z faktu, że w 1580 r. w dziale dóbr andryjańskich wymieniono cerkiew, możemy wnosić, że był to dział z pierwotną siedzibą dworską, urządzoną jeszcze w oparciu o przywilej z 1517 r. Tu zamieszkiwał w latach 1517-1518 Abraham Józefowicz, a w latach 1519-1559 Andrzej Falko. Zięciowi Andrzeja Falka – Stanisławowi Falczewskiemu, który wraz z żoną Barbarą zarządzał tą częścią majątku, w której znajdowało się pierwotne siedlisko dworskie i zarząd całością dóbr, należy zawdzięczać to, że cała majętność zyskała nazwę Andryjanki Stanisławowo, konsekwentnie używaną w źródłach historycznych od XVI do XVIII w. Dodatkowo potwierdza to fakt prymatu wśród innych andryjańskich siedzib dworu Barbary Falczewskiej, gdzie pewnie dożywał swoich dni jej ojciec – Andrzej Falk. 17 lutego 1562 r. Barbara Falkówna i jej mąż Stanisław Falczewski wspólnie z Marussą Falkówną dokonali rozgraniczenia z Andrzejem Bobrownickim, wdowcem po Helenie Falkównie.9 Dział ten, w tym samym roku otrzymała w posagu Anna (córka Barbary Falkówny i Stanisława Falczewskiego), wychodząc za mąż za Stanisława Miłoszewskiego.10 Dwór Bobrownickich mieścił się na przeciwległym, lewym brzegu rzeki Leśnej, na wprost starej, ojcowskiej siedziby dworskiej, położonej na prawym brzegu Leśnej. W 1580 r. w Andryjankach funkcjonowały 3 dwory należące do: Stanisława Miłoszewskiego, łowczego bielskiego (zięcia Barbary Falkówny i Stanisława Falczewskiego, wdowca po Annie z Falczewskich Miłoszewskiej), do Andrzeja Bobrownickiego i do Marussy Falkówny. W sąsiedztwie, Na Leśnej, pracowało kilka młynów, w tym jeden pod dworem. Siedziba dworska, którą rozplanowano według zasad stosowanych w królewszczyznach podlaskich, oprócz kompleksu zabudowań gospodarczych i dworu miała też ogrody. Te charakterystyczne części układu przestrzennego Andryjanek trwać miały aż do połowy XIX w. Część Andryjanek, która w podziale 1569 r. przypadła Barbarze Falczewskiej, odziedziczyła jej córka Anna Stanisławowa Miłoszewska. Ta część w 1606 r. została przekazana przez syna Barbary Jerzego Miłoszewskiego Andrzejowi Sapieże, łowczemu bełzkiemu, dziedzicowi na Boćkach.11 Już w 1554 r. Marussa Falkówna (zm. po 1580 r.) poślubiła Michała Sapiehę (zm. po 1592 r.), sekretarza królewskiego, dalekiego krewnego właścicieli Bociek. Otrzymała ona w posagu czwartą część ojcowskiej majętności Andryjanki.12 W 1569 r. Marussa Falkówna Sapieżyna, córka Stanisława Falka zawarła akt prawny dotyczący podziałów własności dóbr Andryjanki i Żołodźki ze swymi siostrzenicami Anną Falczewską i Zofią Zarębiną (córkami Barbary Falkówny i Stanisława Falczewskiego). Nie znamy czasu ani okoliczności złączenia działów Barbary i Marussy, ale stanowiły one w XVII w. jeden klucz bóbr boćkowskich Sapiehów. Po śmierci Andrzeja Sapiehy (zm. w 1610 r.) Boćki i dział w Andryjankach odziedziczyła jedynaczka – Eleonora z Sapiehów Szyszkowska, żona zmarłego 11 października 1654 r. Marcina Szyszkowskiego, starosty lelowskiego.13 Po jego śmierci Eleonora z Sapiehów Szyszkowska w 1655 r. przekazała dobra Boćki Janowi Sapieże (ur. około 1610 r., zm. w 1665 r.).14 Rejestr podatkowy z 1676 r. daje wyobrażenie o niezwykłym wzroście działu sapieżyńskiego złączonego wcześniej z dobrami boćkowskimi – zapłacono bowiem podatek od aż 45 poddanych sapieżyńskich mieszkających w Andryjankach. Właściciel – starosta rzeczycki, rezydował gdzie indziej, a w dworze w Andryjankach (usytuowanym w miejscu zachowanego do końca XX w. założenia dworsko-parkowego w Andryjankach) mieszkał wówczas Jan Wiechowski, urzędnik starosty rzeczyckiego, który zapłacił „ze dworu od siebie i gospodyni”.15 Folwark Andryjanki bywał w XVII w. wydzierżawiany w „wierne ręce” różnym osobom z otoczenia Sapiehów. 7 czerwca 1658 r. Paweł Jan Sapieha, hetman wielki litewski, właściciel dóbr boćkowskich, przekazał Andryjanki w czasowe posiadanie Janowi Antoniemu Chrapowickiemu (ur. w 1612 r., zm. w 1685 r.), znanemu pamiętnikarzowi, egzulantowi, który swoje własne dobra ziemskie zajęte przez Moskwę pozostawił pod Witebskiem. 15 czerwca 1658 r. Chrapowicki zamieszkał w Andryjankach na stałe. W diariuszu notował detalicznie wszelkie wiadomości – domowe, klimatyczne, polityczne i towarzyskie. Wspominał też m.in. o spaleniu zabudowań folwarcznych w czasie najazdu Chowańskiego zimą 1660 r., a 18 września 1660 r. zanotował: „Przeprowadziłem się od pana Bobrownickiego do Andryjanek do domu, który moim kosztem wszystek zbudowałem po spaleniu przez Moskwę wszystkich budynków”.16 Wraz z odbudową folwarku po 1660 r. zmieniono zapewne częściowo układ obiektu. W zachodniej części założenia, w miejscu wcześniejszych sadów i warzywników urządzono ogród, zapewne regularny, kwaterowy i łączący funkcje użytkowe z cechami ozdobnymi. Po śmierci Pawła Jana Sapiehy dobra boćkowskie i dział majętności andryjańskiej, wraz z folwarkiem, przeszły na własność jego syna Franciszka Stefana Sapiehy (zm. w 1686 r.), koniuszego Wielkiego Księstwa Litewskiego.17 W 1686 r. dobra boćkowskie odziedziczył po ojcu Józef Franciszek Sapieha (ur. w 1670 r., zm. w 1744 r.), generał major wojsk litewskich i od 1713 r. podskarbi wielki litewski, ożeniony w 1709 r. z Krystyną Branicką (zm. w 1761 r.), siostrą właściciela Białegostoku Jana Klemensa Branickiego, hetmana wielkiego koronnego. Później właścicielka dóbr boćkowskich (do których należał też folwark Andryjanki) Teresa Sapieżanka, córka Józefa Franciszka Sapiehy i Krystyny z Branickich, a siostrzenica Jana Klemensa Branickiego, po rozwodzie w 1745 r. z pierwszym mężem Hieronimem Florianem ks. Radziwiłłem, chorążym wielkim litewskim, wyszła w 1752 r. za mąż za Joachima Karola Potockiego.18 Joachim Karol Potocki (zm. w 1791 r.), podczaszy litewski, szef regimentu konfederacji im. Królowej Jadwigi, regimentarz Konfederacji Barskiej, starosta grzybowski i trembowelski, był właścicielem licznych majątków na Litwie, Wołyniu, Ukrainie i w Małopolsce.19 Teresa z Sapiehów Potocka zmarła w 1777 r., a w następnym pokoleniu dobra boćkowskie z Andryjankami przeszły na mocy układu z 15 czerwca 1778 r. na ich córkę – Krystynę Potocką, wydaną za mąż (w 1773 lub 1774 r.) za Franciszka Piotra Potockiego, starostę szczerzeckiego (ur. w 1745 r., zm. w 1829 r.).20 Chociaż dobra andryjańskie przynależały administracyjnie do ziemi drohickiej i parafii dziatkowickiej, a Boćki do ziemi bielskiej i parafii boćkowskiej, to Andryjanki sapieżyńskie były w tym czasie i później w okresie posesji Potockich w latach 1778-1847 jednym z folwarków włości boćkowskiej. Rejestr podatkowy z 1790 r. parafii dziatkowskiej wyszczególniał w Andryjankach dwa działy własnościowe. Pierwszy był własnością dziedziczną Franciszka Piotra Potockiego, starosty szczerzeckiego, do którego należał teren omawianego tu założenia. W roku 1798 bibliotekarz wilanowski Hipolit Kownacki pisał o dobrach boćkowskich: „teraz to już jest w rękach wnuczków jego starościców szczerzeckich pod dożywociem ojca”.21 Drugi dział własnościowy był wówczas dziedziczną własnością Ignacego Bobrownickiego, podstolego mielnickiego i komisarza cywilno-wojskowego mielnickiego.22 Żył on jeszcze w 1794 r.23 Jego założenie dworsko-ogrodowe zlokalizowane było naprzeciw pierwszego, na lewym brzegu rzeki Leśnej. Świadkowie zeznający w czasie procesu sądowego w sporze między Bobrownickimi a Sapiehami twierdzili: „rzeka Lisznia z dawnych czasów dzieli ogrody i siedliska…, a nurt… stary ta rzeka miała wedle… płotów, w końcu siedlisk Bobrownickiego…, podczas powodzi porozrywała, obróciła się tak sama rzeka…, a ojciec nieboszczyk 1765 Bobrownickiego, kopiąc sadzawki szlam w starę rzekę Liszcze kazał walić, i tym szlamem nurt stary zatamował…24 Około 1808 r. majątek objął syn Franciszka Piotra Potockiego, starosty szczerzeckiego i Krystyny z Potockich – Jan Alojzy Potocki (ur. w 1776 r., zm. w 1854 r.), dziedzic Tykocina i Szelągówki.25 Za jego czasów majątkiem zarządzały jego żony – Marianna z Czartoryskich (zm. przed 1825 r.) i Antonina de Lusignan. W 1847 r. Antonina hr. Potocka, żona Jana Alojzego, właścicielka dóbr boćkowskich odsprzedała ich pokaźny dział Gartkiewiczom. Andryjanki nabyła Florentyna Gartkiewiczowa, żona Jana. Jan i Florentyna przebudowali dawny folwark na siedzibę dworską. Pozostawiono stary drewniany dwór, ale w tej samej linii zbudowano nowy dwór, murowany, o cechach klasycystycznych, z gankiem od strony dziedzińca, a przed dworem urządzono kolisty podjazd. Ustawiono go na osi alei biegnącej przez rzekę z sąsiedniego dworu w Andryjankach Stanisławowie. W tej samej linii dalej na północ wzniesiono lamus. Dwór sąsiadował z parkiem, który urządzono korzystając z wzorów angielskich. Zarówno bowiem formy wnętrz parkowych, jak i swobodny układ dróg parkowych oraz ekspozycja dużego stawu na Leśnej, skomponowane były w duchu naturalistycznym. Jednakże pozostawienie starych nasadzeń szpalerowych podkreślających stare granice kwater ogrodowych sprawiło, że w sumie uzyskano efekt eklektyczny. Poza tymi szpalerami pozostawiono też część drzew i krzewów owocowych. Sady owocowe zajęły teraz północno-wschodnią część założenia. Drzewa i krzewy posadzono też przy dawnym dziedzińcu gospodarczym, zaś nową część gospodarczą zlokalizowano w innym miejscu – na wschód od nowego dworu. Na zachód od gościńca Boćki – Dziadkowice biegnącego zachodnią granicą parku nadal funkcjonowała osada karczemna. W latach 60. XIX w. wybudowano tam również czworaki dla służby rolnej.26 Jan Gartkiewicz przekazał Andryjanki testamentem z 1862 r. dzieciom – Andrzejowi Konstantemu i Marii z Gartkiewiczów hr. Ronikerowej.27 W 1876 r. rodzeństwo podzieliło spadek, a jedynym właścicielem siedziby dworskiej w Andryjankach został Andrzej Konstanty Gartkiewicz (zm. w 1907 r.).28 Zbudował on nowe budynki gospodarcze oraz drewniany budynek z facjatą i balkonem łączący stary dwór z nowym.29 Po śmierci Andrzeja Konstantego majątek przeszedł na własność wdowy po nim Wandy i jego syna Jana Rafała Gartkiewicza. Od około 1923 r. do 1939 r. Dobrami władał syn Jana Rafała Gartkiewicza - Stanisław.30 W 1915 r. odchodzący Rosjanie podpalili zabudowania dworskie, ale pożar ugaszono i założenie przetrwało bez większych zmian okres I wojny światowej. Natomiast po 1920 r. dokonano w nim istotnych zmian. Przebudowano i powiększono system stawów na Leśnej (w 1920 r.), na przeciwległym brzegu rzeki założono sady i szkółki sadownicze, stary park dworki wyremontowano usuwając z niego drzewa i krzewy owocowe oraz formując na nowo wnętrza i drogi spacerowe. Już przed 1922 r. zbudowano na północ od założenia przy drodze biegnącej do lasu po granicy sadu i części gospodarczej, czworak, wokół którego wydzielono ogródek otoczony szpalerami lilaków. W 1928 r. pomiędzy ogródkiem a sadami wykopano dwie sadzawki, które obsadzono wierzbami, a obok istniejącego zbudowano drugi czworak. W tym czasie sad położony na północ od dworu obsadzono dookoła szpalerami świerków i krzewów ozdobnych, a od strony parku szpalerem lilaków.31 W tej fazie rozwoju kompozycji zajmowała ona wraz z sadami i stawami obszar około 35 ha. W 1939 r. w czasie okupacji radzieckiej zesłano na Sybir rodzinę właścicieli, a w założeniu umieszczono tzw. wojennyj gorodok. Dewastacji uległy wtedy park, sady i budynki, a dwór przebudowano. W 1944 r. majątek Gartkiewiczów (384 ha) objęty został reformą rolną.32 Ocalałe zabudowania i tereny ogrodowe oddano najpierw szkole rolniczej, a potem wydzierżawiono indywidualnym rolnikom. Rozebrano czworaki i niemal wszystkie budynki gospodarcze oraz „łącznik” między starym a nowym dworem. Później zastąpiono je częściowo nowymi budynkami.33 Do lat 80. XX w. z dawnej kompozycji Andryjanek przetrwały: drewniana oficyna (stary dwór), murowany dwór, gruzy danych czworaków i gruzy po zabudowaniach gospodarczych, fragmenty dróg dojazdowych, ślady po dawnych stawach, szpalery krzewów przy granicach dawnych sadów i zaniedbana część parku. W tym czasie na terenie założenia rosło 35 gatunków drzew i krzewów, a większość roślinności grupowała się w otoczeniu dworu, gdzie zachowały się liczne stare drzewa. Wśród nich wyróżniało się kilka egzemplarzy z przełomu XVIII i XIX w. Były to dąb o średnicy pnia 110 cm, jesion o średnicy pnia 110 cm, lipa o średnicy pnia 100 cm i klon o średnicy pnia 100 cm. Zachowało się też kilka drzew z I połowy XIX w. – lip, jesionów, kasztanowców, wiązów i modrzewi o średnicy pni 80-100 cm. Pozostałe stare drzewa – lipy, jesiony, graby, jawory, świerki, dęby czerwone, wierzby, sosny pospolite i wiązy, a także jesion wyniosły odmiany zwisającej i wejmutka pochodziły z II połowy XIX w. lub z nasadzeń dwudziestowiecznych. Starodrzew uzupełniały nieliczne sadzone krzewy ozdobne i dużo liczniejsze zarośla. Od północy i północnego-wschodu kompozycję zamykała ściana boru sosnowego. W 1996 r. budynki dworskie wraz z parkiem i 8 ha ziemi kupił Edward Sieciński, który odbudował murowany dwór, przeprowadził prace pielęgnacyjne w parku i w planach miał odbudowę stawów.35 Ewa Bończak-Kucharczyk Józef Maroszek Według notatki ze strony strony http://www.testowy.minigo.pl/index.php/article/show/id/57 Zespól dworski - dostęp utrudniony. Brak domofonu.
Zdjęcia marzec 2013 r