Machory
RUDA MALENIECKA gm.
- dwór murowany
- kaflarnia z XIXw.
- czworaki
- krzyż przydrożny z 1906r
Miejscowość była jednym z wielu ośrodków przemysłu hutniczego od początków XVI wieku (pierwsze wzmianki o lokalnej kuźnicy ok. 1510 r.). W powiecie tym w XVIII w. wyodrębniły się cztery okręgi: przysuski, drzewicki, białaczowski i maleniecko-machorowski. Wszystkie leżały w granicach Staropolskiego Zagłębia Przemysłowego.
Zespół napędowy zakładu
W owym czasie technologia produkcji surówki polegała na wytopie rudy żelaza w wielkim piecu opalanym węglem drzewnym pozyskiwanym z okolicznych lasów, gdzie również wydobywano rudę. Natomiast wody rzek zaopatrywały w energię urządzenia fabryk.
Jak wskazują urzędowe spisy z lat 1775 i 1789 kalwin Marcin Dołęga (podpułkownik wojsk koronnych), podpułkownik wojsk koronnych, dziedzic Adamowa, Chełst, Marcinkowa, Myśliborza, Machor, Sulborowic i Wesołej, posiadał 6 dymów fabrycznych w Młynku Podborskim i 4 fabryczne w Machorach. Według spisu w 1782 r. wielkość produkcji surówki wielkopiecowej wytwarzanej w Machorach wynosiła 3000 cetnarów (ok. 198 ton) rocznie, była ona uzdatniana przez trzy fryszerki. Kolejne lata po trzecim rozbiorze Polski i okres wojen napoleońskich wpłynął niekorzystnie na działalność fabryk żelaza w Polsce.
Około 1806 roku majątek Machory stał się własnością Ignacego i Katarzyny Dembińskich - właścicieli dóbr Przysucha. Nabył go w imieniu Dembińskich ksiądz opat L’abbe Terasson. Przybył on z Wiednia 20 kwietnia 1805 roku na zaproszenie Katarzyny Dembińskiej i otrzymał posadę rządcy tymczasowego całych dóbr. Wraz z nim przybyło kilku Niemców, których Terasson zatrudnił na stanowiskach administratorów w okolicznych folwarkach. Jednak żaden z nich nie był specjalistą w dziedzinie zarządzania gospodarką rolną. Pierwszym chybionym przedsięwzięciem Terassona był zakup właśnie majątku Machory za wygórowaną kwotę 11 750 złp. Majątek ten w owym czasie składał się w dużej części z nieużytków. Kolejnym złym posunięciem pełnomocnika była budowa wielkiego pieca w Machorach, którego koszty budowy wyniosły kilkanaście tysięcy złotych, a przewidziany okres eksploatacji pieca mógł wynieść maksymalnie 3 - 4 lata. Dobra zarządzane przez niego szybko zaczęły popadać w długi. Oprócz nietrafnych inwestycji Terasson zawierał również niekorzystne lub niemożliwe do wykonania kontrakty. Między innymi podpisał umowę z Fraenkelem na dostawę żelaza z miejscowych zakładów. Początkowo miało to być 5 000 cetnarów po 44 złp.za cetnar, ostatecznie zobowiązał się dostarczyć Frankelowi 20 000 cetnarów. Z tej umowy nie wywiązał się. Wkrótce majątek stanął przed widmem bankructwa i aby ratować dobra przysuskie Dembińscy postanowili sprzedać Machory i Korytków.
W 1814 roku dobra Machory i Korytków nabył na licytacji Samuel Leopold Antoni Fraenkel, a następnie 17 III 1817 roku wydzierżawił swemu pasierbowi-Ludwikowi Laskiemu, Machory i Sulborowice.
W 1826 roku małżonkowie Atalia i Samuel Leopold Antoni Fraenkel sprzedali synowi Atalii, Józefowi Ludwikowi Laskiemu: Machory, Młynek, Marcinków, Adamów, Chełsty, Wyszynę, Piasek oraz dobra Sulborowice za sumę 350 000 zł.
W 1833 roku, po przeprowadzeniu prób uruchomiono w Machorach pierwszą pudlingarnię, co spowodowało przewrót w produkcji żelaza w Królestwie. Projektantem i budowniczym pieców pudlingowych był wybitny metalurg, urodzony na Kielecczyźnie Wojciech Krygier. Surówki dostarczał miejscowy wielki piec, który pracował do 1880 r. W 1850 roku w Machorach istniało 6 zakładów, a wartość produkcji wyniosła 12 000 rubli srebrnych. Spis z 1860 roku odnotował 5 zakładów i wartość produkcji na poziomie 50 000 rubli srebrnych. Folwarki Machory i Myślibórz służyły też jako baza surowcowa. Na terenie dóbr Machory znajdowały się kopalnie glinki białej i rudy żelaza.
Widok fabryki od strony ogrodu
W 1862 r. dobra Machory oraz Klew i Sulborowice stały się własnością Antoniego Laskiego i Ludwiki z Laskich, małżonki Rudolfa Beningsena. Wtedy też powstały nowe kolonie. Były to: Antoniów - nazwa pochodzi prawdopodobnie od imienia założyciela, Cegielnia, Jasin(Jasion), Maliny, Dąbrowa(Nowa Góra), oraz Podlesie. Kolonie te zostały utworzone w obrębie folwarku Machory.
Jak podaje Słownik geograficzny Królestwa Polskiego w 1875 r. wyprodukowano w zakładach machorowskich 45000 pudów żelaza surowego i 2400 pudów żelaza kutego.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wymienia w 1884 roku Machory jako wieś folwarczną i osiedle fabryczne nad rzeką Czarną w powiecie Opoczno, parafia Żarnów – własność barona Frankela. Znajdowało się tu wówczas 17 domów wraz ze 193 mieszkańcami. 1344 morgi ziemi stanowiły własność dworską, a 67 włościańską. Oprócz kopalni glinki i rudy żelaza, znajdował się tu wielki piec i fryszerka. To samo źródło wymienia Gminę Machory z siedzibą w Marcinkowie. W jej skład wchodziły następujące miejscowości: Adamów, Antoniew (Antoniów), Bronów, Brzezie, Cegielnia, Chełsty, Czersko, Grębenice, Justynów, Jasion, Klew, Kuźminka, Malenie, Maleniec, Machory, Marcinków, Myślibórz, Młynek, Nowa Góra, Polesie, Poręba, Ruszenice, Siedlew (Siedlów), Sielec, Siergiejewek, Siucice, Skórkowice, Sosnowica, Sulborowice, Tama, Tomaszew (Tomaszów), Widuch, Władysławów, Wolica, Wozniesieńsk, Zawada, Zdyszewice.
Według Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego dobra Machory składały się z folwarków: Machory i Wyszyna, osad fabrycznych: Młynek, Nowa Góra, Dąbrowa i Sielec oraz wsi: Adamów, Marcinków, Chełsty, Wyszyna, Jasion, Maliny, Antoniów, Polesie, Młynek, Nowa Góra, Cegielnia i Tama.
Na przełomie XIX i XX w. nastąpiła zmiana sposobu produkcji surówki polegająca na zastosowaniu koksu do opalania wielkiego pieca. Pozwalało to osiągać 25000 ton surówki rocznie podczas gdy piec zasilany węglem drzewnym mógł wyprodukować tylko ok. 1500 ton. Tak więc mało wydajna technologia produkcji stała się główną przyczyną upadku hut żelaza na Kielecczyźnie.
Na skutek małej opłacalności produkcji surówki już w roku 1898, na terenie dawnej huty, ówczesny właściciel Ludwik Bayer otworzył fabrykę kafli i tektury, jedną z najważniejszych na terenie zaboru rosyjskiego. Na przełomie XIX i XX w. fabryka w Machorach zatrudniała około 200 pracowników. Zakład posiadał własne składy sprzedaży w Warszawie, Łodzi, Petersburgu, Moskwie i Odessie.
Wielka powódź w 1923 r. spowodowała wielkie zniszczenia w machorowskiej fabryce. Znacznym uszkodzeniom uległ system napędowy fabryki, jak również poprzerywane zostały w wielu miejscach jazy rzeczne. Przesądziło to ostatecznie o zakończeniu produkcji metalurgicznej zakładu w Machorach. Walce zostały przekazane do fabryki w Maleńcu, gdzie znajdują się do dziś. Można zobaczyć je na terenie zabytkowego zakładu leżące przed halą walcowni.
W początkowych latach produkcji ceramiczne kafle piecowe z machorowskiej fabryki zachwycały różnorodnymi zdobieniami. Produkowano też wzory przedstawiające sceny rodzajowe i historyczne. Wyroby te cieszyły się popularnością w całym Imperium Rosyjskim. Około 1900 roku L. Bayer wygrał przetarg na budowę pieców i kuchni dworcowych na odcinku kolei transsyberyjskiej od Uralu do Władywostoku. Kooperantem jego była odlewnia Piotra Ławacza powstała w Końskich w 1894 roku, produkująca galanterię piecową.
W latach trzydziestych XX wieku inwentaryzacja przeprowadzona przez Polski Komitet Energetyczny wśród czynnych zakładów wodnych w Polsce (lokalnych elektrowni, młynów, fabryk, itp. wykorzystujących energię wodną) odnotowała m.in. Fabrykę tektury w Machoach z napędem wodnym o mocy 14,7 kW.
W latach międzywojennych zamontowany był w fabryce generator, który zaopatrywał w energię elektryczną zakład oraz zabudowania dworskie. Do jego napędu służyła turbina wodna Francisa napędzająca wcześniej walcarki. Urządzenia te pracowały do 1970 r. kiedy to nastąpiła elektryfikacja wsi.
Od 2 sierpnia 1919 r. do 30 marca 1939 r. Machory jako najliczniejsza gmina (obok Opoczna) powiatu opoczyńskiego należała do województwa kieleckiego. Od 1 kwietnia 1939 r. powiat opoczyński włączony został do województwa łódzkiego.
Spis Powszechny z 1921 r. podaje, że w Machorach znajdowało się 31 budynków mieszkalnych zamieszkanych przez 300 mieszkańców w tym 9 narodowości żydowskiej[5].
Zabytki[edytuj | edytuj kod]
Większość zabytków we wsi mocno podupadła, na miejscu zachowały się tylko nieliczne piece kaflowe z czasów funkcjonowania zakładu. Próbki wyrobów machorowskiej kaflarni można było do niedawna zobaczyć w kościele parafialnym.
Do pozostałości po zespole kaflarni i papierni należą budynki fabryczne (bez pierwotnego wyposażenia) oraz nieźle zachowany system napędowy zakładu wraz z systemem spiętrzającym i doprowadzającym wodę.
Oprócz budynków fabryki można obejrzeć w Machorach zabytkowy dwór, zabudowania folwarczne oraz dom "Dołęgów", w którego sieni zachował się jeszcze zabytkowy magiel. Niedaleko drogi znajduje się kamieniołom nazywany "skałą", wydobywano z niego piaskowiec. Posłużył on do budowy grobli oddzielającej koryto rzeki Czarnej od stawu zasilającego urządzenia fabryki w Machorach. Grobla ta biegnie od Maleńca do Machor. W pobliskim lesie zachowała się murowana kaplica kryta gontem. Pod jej podłogą znajduje się krypta, gdzie pochowani byli przodkowie Dołęgów. O hutniczej przeszłości miejscowości świadczą też nazwy okolicznych wsi. Są to:Cegielnia stanowiąca obecnie część Machor i leżąca nieopodal Tama. Pochodzenie nazwy Machory jest natomiast nieznane, podobnie nazw Koszary i Okrąglica – pozostałych części Machor.Krzyż przydrożny postawiony przez właściciela dworu po urodzeniu syna w 1906r. Według notatki ze strony https://pl.wikipedia.org/wiki/MachoryDwór murowany . Obecnie zamieszkały . Wewnątrz wyremontowany. Przed wojną należął do rodziny Bajerów.
wrzesień 2013 r.
